متوجّه تو و بلكه غير تو است در اين قيامت واقع خواهد شد ؛ زيرا بقاى ستارگان براى غير ، چه سودى براى تو خواهد داشت در حالى كه چشمانى كه به وسيلهء آنها از ستارگان سود مىبرى فرو ريخته باشد . براى نابينا شب و روز و كسوف و انجلاى خورشيد تفاوتى ندارد ، زيرا خورشيد نسبت به او يك باره منكسف شده و نصيب او از آن همين است ، و انجلاى پس از آن نصيب ديگرى خواهد بود . هر كس سرش شكافت ، آسمانش شكافته شده ، چه آسمان عبارت است از آنچه در جهت سر قرار دارد ، پس هر كس سر ندارد آسمان ندارد ، و در اين صورت بقاى آسمان براى غير چه سودى براى او خواهد داشت ؟ اين قيامت صغراست در حالى كه هنوز ترس و بيم پس از اين است و شدّت و سختى باقى است ، و آن زمانى است كه قيامت كبرا فرا رسد . در اين هنگام خصوصيّتها برداشته مىشود ؛ آسمان و زمين باطل مىگردد ؛ كوهها بركنده مىشود و هول و هراسها به اوج خود مىرسد . بايد بدانى كه اگر چه ما در توصيف قيامت صغرا سخن را طولانى كرديم ليكن عشرى از اعشار اوصاف آن را ذكر نكرده‌ايم با اين حال قيامت صغرا در مقايسه با قيامت كبرا مانند نسبت ولادت صغير با ولادت كبير است ، چه انسان را دو ولادت است ، يكى بيرون آمدن از صلب و استخوانهاى سينه و تولّد و در قرارگاه رحم يا « قرار مكين » در مدّتى معلوم « إلى قدر معلوم » ؛ و پس از اين تولّد او در سلوك راه كمال ، منازل و دگرگونيهاست و آن تحوّل نطفه و علقه و مضغه و جز اينهاست تا آنگاه كه از تنگناى رحم در فضاى اين عالم متولّد شود و اين تولّد دوم اوست . از اين رو نسبت قيامت كبرا به قيامت صغرا ، مانند نسبت فضاى اين جهان است ؛ گنجايش فضاى رحم ؛ و نسبت جهانى كه انسان با مرگ وارد آن مىشود در مقايسه با فضاى دنيا مانند نسبت فضاى دنيا با فضاى رحم است بلكه آن جهان وسيعتر و بزرگتر مىباشد . پس جهان بعدى را با جهان پيشين قياس كند . ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ . « 29 » و نشأت دوم جز بر قياس نشأت اوّل نيست بلكه تعداد نشأتها در عدد دو محصور نمىباشد ، و قول حق تعالى : وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ « 30 » اشاره به همين مطلب است . بنابر اين كسى كه به اين دو قيامت اقرار دارد به عالم غيب و شهادت ايمان آورده و به

--> ( 29 ) لقمان / 28 : آفرينش و زندگى مجدّد همهء شما همانند يك فرد بيش نيست . ( 30 ) واقعة / 61 : . . . و شما را در جهانى كه نمىدانيد آفرينش تازه مىبخشيم .